Οταν ο λαϊκισμός γίνεται πολιτικό αφήγημα

Ο λαϊκισμός δεν είναι νέο φαινόμενο. Από την αρχαιότητα έως τη σύγχρονη εποχή, η επίκληση του «λαού» αποτέλεσε ισχυρό εργαλείο πολιτικής νομιμοποίησης.

Ωστόσο, στη σημερινή συγκυρία ο λαϊκισμός δεν λειτουργεί απλώς ως ρητορικό τέχνασμα – μετατρέπεται σε ολοκληρωμένο πολιτικό αφήγημα, ικανό να διαμορφώνει συνειδήσεις, να απλοποιεί σύνθετα προβλήματα και να υποκαθιστά τον ορθολογικό διάλογο.

Στην καρδιά του λαϊκιστικού αφηγήματος βρίσκεται μια διχοτομική αντίληψη της κοινωνίας: «ο αγνός λαός» απέναντι σε «τις διεφθαρμένες ελίτ». Η πραγματικότητα, με όλες τις αποχρώσεις και τις αντιφάσεις της, συμπιέζεται σε ένα σχήμα εύπεπτο και συναισθηματικά φορτισμένο. Η πολιτική συζήτηση μετατοπίζεται από τα δεδομένα και τις λύσεις στα συνθήματα και στους ενόχους.

Όταν ο λαϊκισμός κυριαρχεί ως αφήγημα, η απλούστευση γίνεται κανόνας. Πολύπλοκα κοινωνικά ή οικονομικά ζητήματα παρουσιάζονται ως αποτέλεσμα κακής πρόθεσης και όχι ως προϊόν δομικών αδυναμιών ή ιστορικών εξελίξεων. Έτσι, η ευθύνη μετατίθεται σε πρόσωπα ή ομάδες, καλλιεργώντας τον θυμό και την καχυποψία αντί της κατανόησης και της συνεργασίας.

Ιδιαίτερα επικίνδυνη είναι η στιγμή που το λαϊκιστικό αφήγημα διεκδικεί το μονοπώλιο της «λαϊκής βούλησης». Όποιος διαφωνεί στιγματίζεται ως εχθρός του λαού, τεχνοκράτης αποκομμένος από την κοινωνία ή υπηρέτης σκοτεινών συμφερόντων [το διαβάσαμε σε σχόλιο που έκανε ο γνωστός λαικιστής, ο οποίος προσπάθησε να… επαναφέρει στη τάξη μια κυρία που εξέφρασε αντίθετη άποψη και κατηγορήθηκε από τον ίδιο ως… εντεταλμένο όργανο αυτών που έχει στο στόχαστρο].

Με αυτόν τον τρόπο, ο πλουραλισμός –θεμέλιο της δημοκρατίας– υπονομεύεται, ενώ η κριτική σκέψη αντικαθίσταται από τυφλή ταύτιση. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε αναφορά στα προβλήματα των πολιτών συνιστά λαϊκισμό. Η ουσιαστική πολιτική οφείλει να αφουγκράζεται τις αγωνίες της κοινωνίας. Η διαφορά έγκειται στο πώς αυτές οι αγωνίες μεταφράζονται σε πολιτικό λόγο: με ειλικρίνεια και ρεαλισμό ή με υπεραπλουστεύσεις και εύκολες υποσχέσεις.

Σε μια εποχή κρίσεων και αβεβαιότητας, ο λαϊκισμός βρίσκει πρόσφορο έδαφος. Η απάντηση, όμως, δεν μπορεί να είναι η απαξίωση των πολιτών, αλλά η οικοδόμηση ενός αντίπαλου αφηγήματος: ενός λόγου που σέβεται τη νοημοσύνη του κοινού, αναγνωρίζει τη δυσκολία των προβλημάτων και προτείνει λύσεις χωρίς να χαϊδεύει αυτιά. Μόνο έτσι η πολιτική μπορεί να ξαναγίνει χώρος σύνθεσης και όχι πεδίο εύκολων διχασμών.

ΥΓ: Μη πηγαίνετε μακριά… σε δήμο της Ηλείας έχει αρχίσει η… αντιπολίτευση όπου ο λαϊκισμός δοξάζεται από κάτι λίγους [ευτυχώς] και συγκεκριμένους!