Το μέλλον της εργασίας και η ανθρώπινη αξιοπρέπεια

Η εργασία δεν είναι απλώς ένα μέσο επιβίωσης. Είναι ταυτότητα, κοινωνική συμμετοχή, αίσθηση σκοπού. Στον πυρήνα της, η εργασία υπήρξε πάντα ένας τρόπος με τον οποίο ο άνθρωπος δηλώνει την παρουσία του στον κόσμο. Σήμερα όμως, καθώς η τεχνολογία μετασχηματίζει ραγδαία τον τρόπο που παράγουμε, επικοινωνούμε και ζούμε, γεννάται ένα κρίσιμο ερώτημα: ποιο θα είναι το μέλλον της εργασίας και, κυρίως, τι θα απογίνει η ανθρώπινη αξιοπρέπεια μέσα σε αυτό;

Η αυτοματοποίηση, η τεχνητή νοημοσύνη και οι αλγόριθμοι υπόσχονται αύξηση της παραγωγικότητας και μείωση του κόστους. Πολλές εργασίες εκτελούνται ήδη ταχύτερα και «αποτελεσματικότερα» από μηχανές. Όμως πίσω από τους αριθμούς και τα στατιστικά, υπάρχει ο άνθρωπος. Ο εργαζόμενος που βλέπει το επάγγελμά του να απαξιώνεται, τις δεξιότητές του να θεωρούνται ξεπερασμένες και την ασφάλεια του αύριο να θολώνει.

Το πρόβλημα δεν είναι η τεχνολογία αυτή καθαυτή. Η ιστορία δείχνει ότι κάθε τεχνολογική επανάσταση δημιούργησε φόβους αλλά και νέες δυνατότητες. Το ζήτημα είναι ποιος ελέγχει αυτή τη μετάβαση και με ποια κριτήρια. Αν το μοναδικό μέτρο είναι το κέρδος και η «αποδοτικότητα», τότε ο άνθρωπος μετατρέπεται σε αναλώσιμο εξάρτημα. Και όταν η εργασία χάνει τον ανθρώπινο χαρακτήρα της, χάνεται μαζί της και η αξιοπρέπεια.

Στις σύγχρονες μορφές απασχόλησης –επισφαλής εργασία, συμβάσεις μηδενικών ωρών, πλατφόρμες τύπου gig economy– η έννοια του εργαζόμενου αντικαθίσταται από τον «πάροχο υπηρεσιών». Χωρίς συλλογική φωνή, χωρίς σταθερά δικαιώματα, χωρίς χρόνο για ζωή. Ο άνθρωπος καλείται να είναι διαρκώς διαθέσιμος, ευέλικτος, ανταγωνιστικός. Η κούραση δεν αναγνωρίζεται, η ανάγκη για ανάπαυση θεωρείται αδυναμία, και η ανεργία στιγματίζεται ως προσωπική αποτυχία.

Η ανθρώπινη αξιοπρέπεια, όμως, δεν μπορεί να είναι παράπλευρη απώλεια της προόδου. Αξιοπρέπεια σημαίνει εργασία με νόημα, δίκαιη αμοιβή, κοινωνική προστασία, σεβασμό στον χρόνο και στην προσωπικότητα του ανθρώπου. Σημαίνει να μη ζει κανείς με τον διαρκή φόβο της αντικατάστασης, ούτε να αντιμετωπίζεται ως αριθμός σε έναν πίνακα απόδοσης.

Το μέλλον της εργασίας οφείλει να επαναφέρει στο προσκήνιο το ηθικό ερώτημα: για ποιον δουλεύει η τεχνολογία; Αν η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να απελευθερώσει χρόνο από τη βαριά, επαναλαμβανόμενη εργασία, τότε αυτός ο χρόνος πρέπει να επιστρέφει στην κοινωνία – στην παιδεία, στον πολιτισμό, στη φροντίδα, στη δημιουργία. Όχι να συσσωρεύεται στα χέρια λίγων, διευρύνοντας τις ανισότητες.

Απαιτείται πολιτική βούληση, κοινωνικός διάλογος και ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο. Επένδυση στη δια βίου μάθηση, προστασία των εργασιακών δικαιωμάτων, θεσμικά όρια στη χρήση της τεχνολογίας. Και πάνω απ’ όλα, μια αλλαγή νοοτροπίας: η εργασία δεν είναι αυτοσκοπός, ούτε ο άνθρωπος υπάρχει για να υπηρετεί την οικονομία. Η οικονομία οφείλει να υπηρετεί τον άνθρωπο.

Σε μια εποχή όπου όλα επιταχύνονται, ίσως το πιο ριζοσπαστικό αίτημα είναι το αυτονόητο: να παραμείνει ο άνθρωπος στο κέντρο. Γιατί χωρίς ανθρώπινη αξιοπρέπεια, κανένα «μέλλον της εργασίας» δεν μπορεί να θεωρηθεί πραγματικά πρόοδος.